Πασχάλης Χαριζάνης, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Οι μέλισσες δέχονται πολλές καταπονήσεις (στρες) από το περιβάλλον, όπως ασθένειες, παράσιτα, εντομοκτόνα καθώς και υποβαθμισμένη διατροφή και όλα αυτά επηρεάζουν την υγεία τους. Εκτός από τις παραπάνω καταπονήσεις υπάρχουν και οι διάφοροι μελισσοκομικοί χειρισμοί όπως μεταφορές των κυψελών σε μεγάλες αποστάσεις,

μειωμένες ποσότητες τροφής, εκτάσεις με μονοκαλλιέργειες που εφοδιάζουν τις μέλισσες με φτωχή τροφή. Οι μέλισσες χρειάζονται πρωτεΐνες και υδατάνθρακες για να επιβιώσουν και ισορροπημένη διατροφή που είναι ουσιώδους σημασίας για να αντιμετωπίσουν οι μέλισσες τις παραπάνω καταπονήσεις. Οι πρωτεΐνες προέρχονται από τη γύρη που συλλέγουν οι μέλισσες από τα άνθη, την εμπλουτίζουν με ένζυμα και την αποθηκεύουν στα κελιά ως μελισσόψωμο (Εικ. 1). Οι πρωτεΐνες είναι χρήσιμες για την υγεία την ανάπτυξη και επιβίωση των μελισσών. Επίσης οι μέλισσες καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες υδατανθράκων όπως μέλι, νέκταρ ή σιρόπι που είναι ενέργεια για τις πτήσεις, κυτταρική αναπνοή και άλλες δραστηριότητες όπως ρύθμιση της θερμοκρασίας.

Το νέκταρ και το μελίτωμα είναι οι κύριες πηγές φυσικών υδατανθράκων και περιέχουν διάφορα στοιχεία όπως σάκχαρα, αμινοξέα, βιταμίνες, οργανικά οξέα, ανόργανα στοιχεία, αλκαλοειδή, πρωτεΐνες και αιθέρια έλαια. Η αναλογία των σακχάρων ποικίλει ανάλογα με το φυτό από το οποίο προέρχεται. Σε μερικά φυτά το νέκταρ είναι πλούσιο σε μονοσάκχαρα όπως γλυκόζη και φρουκτόζη ενώ σε άλλα πλούσια σε σουκρόζη (δισακχαρίτης) ακόμη υπάρχει και μία ποικιλία μονοσακχαρίτων σε διάφορα φυτά. Για την εξασφάλιση ισορροπημένης διατροφής υδατανθράκων απαιτείται μεγάλη ποικιλία φυτών από τα οποία οι μέλισσες συλλέγουν νέκταρ.

Οι μέλισσες για να εξεργαστούν και για να αποθηκεύσουν τους υδατάνθρακες ως μέλι, πρέπει να διασπάσουν τους δισακχαρίτες σε μονοσακχαρίτες γιατί μόνο αυτοί μπορούν να διέλθουν από τη μεμβράνη του στομάχου προς την αιμολύμφη και από εκεί στα κύτταρα. Επομένως όλα τα πολύπλοκα σάκχαρα που καταναλώνουν οι μέλισσες πρέπει να διασπαστούν ενζυματικά ώστε να μπορεί να τα αξιοποιήσει. Για παράδειγμα το ένζυμο ιμβερτάση μετατρέπει τη σουκρόζη σε γλυκόζη και φρουκτόζη.

 

Σύγκριση Ζάχαρης (Σουκρόζης) & Ισογλυκόζης

Οι μελισσοκόμοι προκειμένου να εξασφαλίσουν τροφή για τις μέλισσες πραγματοποιούν μεγάλες αποστάσεις, σε περιόδους όμως ξηρασίας είναι αναγκασμένοι να τις τροφοδοτήσουν για να διατηρήσουν τους πληθυσμούς σε καλή κατάσταση. Το μέλι θεωρείτε η άριστη τροφή, επειδή όμως έχει υψηλή αξία η τροφή αυτή αντικαθίσταται με σιρόπι ζάχαρης που θεωρείτε από τις καλύτερες τροφές και χωρίς να υπάρχει κίνδυνος μετάδοσης ασθενειών. Όμως η δημιουργία σιροπιού έχει το μειονέκτημα να χρειάζεται χρόνο για την παρασκευή του και το κόστος είναι σχετικά υψηλό σε σχέση με την ισογλυκόζη του εμπορίου. Το χειμώνα τροφοδοτεί στερεά τροφή σε μορφή ζαχαροζύμαρου που παρασκευάζεται με ζάχαρη ή με ισογλυκόζη (Εικ. 2).

Η ισογλυκόζη (High Fructose, Corn Syrup) (HFCS), παράγεται με την ενζυματική υδρόλυση του αμύλου του καλαμποκιού, είναι ένα μίγμα γλυκόζης και φρουκτόζης που αναπτύχθηκε στα τέλη της δεκαετίας του ’60. Αρχικά χρησιμοποιήθηκε το υδροχλωρικό οξύ για να μετατρέψει το άμυλο σε σάκχαρα. Νεότερες όμως μέθοδοι χρησιμοποιούν ένδυμα όπως α-αμυλάση και γλυκοαμυλάση για να μετατρέψουν το άμυλο σε γλυκόζη και μετά σε φρουκτόζη με το ένζυμο ισομεράση.

Τα ποιο κοινά σκευάσματα ισογλυκόζης είναι 3:

  • HFCS-90: με ποσοστό 90% φρουκτόζη και 10% γλυκόζη
  • HFCS-55: με ποσοστό 55% φρουκτόζη και 45% γλυκόζη και
  • HFCS-42: με ποσοστό 42% φρουκτόζη και αντίστοιχα, 48% γλυκόζη.

Αυτά τα σκευάσματα περιέχουν 71 -77% διαλυμένα στερεά και το υπόλοιπο είναι νερό. Είναι ευρέως διαθέσιμη και φτηνή πηγή υδατανθράκων για ανθρώπινη χρήση.

Γίνονται έρευνες γιατί υπάρχουν αναφορές ότι η ισογλυκόζη σχετίζεται με προβλήματα υγείας όπως παχυσαρκία, διαβήτης και υπέρταση. Ως αποτέλεσμα αυτής της δυσφήμισης η βιομηχανία πρόσφατα τη μετονόμασε σε ζάχαρη καλαμποκιού.

Η ισογλυκόζη άρχισε να γίνεται διαθέσιμη ως φτηνή διατροφή στη διάρκεια του ’70 και λόγω της εύκολης αραίωσης με νερό η χρήση της αυξήθηκε πολύ στη δεκαετία του ’80. Επειδή τα ποσοστά των σακχάρων της ισογλυκόζης ομοιάζουν με αυτά του μελιού χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα για τη νοθεία του μελιού. Χρειάστηκαν επισταμένες επισταμένες έρευνες για να αναπτυχθούν τεχνικές ώστε να ανιχνεύεται η ισογλυκόζη μέσα στο μέλι. Έχουνε αναφερθεί ερωτήματα για την ασφάλεια της ισογλυκόζης ως μελισσοτροφή μετά από αναφορές μελισ-σοκόμων που έχουν τροφοδοτήσει με ισογλυκόζη. Επίσης ερευνητές βρήκαν ότι μειώνει τη διάρκεια ζωής των εργατριών στο εργαστήριο όταν συγκρίθηκε με το μέλι και το σιρόπι σουκρόζης.

Λόγω αυτών των παραπάνω αναφορών για την ισογλυκόζη χρειάστηκε να γίνουν νέες πρόσφατες έρευνες για να προσδιοριστεί αν η μακροχρόνια τροφοδότηση των μελισσών με ισογλυκόζη είναι επιζήμια.

 

Τα πρόσφατα πειράματα

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε ερευνητικό κέντρο του Υπουργείου Γεωργίας των ΗΠΑ και στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνας. Δημιουργήθηκαν 10 μελίσσια που είχαν νέες γονιμοποιημένες βασίλισσες και επί 1 μήνα έγινε η περιποίησή τους για να γίνουν ισοδύναμα κάνοντας αναδιανομή με πλαίσια γόνου και μελιού. Επίσης έγινε θεραπεία για βαρρόα. Ο πληθυσμός από κάθε μελίσσι μεταφέρθηκε σε 1 κυψέλη των 5 πλαισίων που περιείχαν μόνο άκτιστες κηρή-θρες (φύλλα κηρήθρας). Τα 10 αυτά μελίσσια των 5 πλαισίων τοποθετήθηκαν σε ένα χώρο κλειστό και δημιουργήθηκαν δύο ομάδες. Η μία ομάδα τροφο-δοτούνταν με ισογλυκόζη (HFCS-55) και η δεύτερη τροφοδοτούνταν με σιρόπι ζάχαρης (1:1) και οι 2 τροφές είχαν 50% στερεά και χορηγούνταν στις μέλισσες μία φορά την εβδομάδα, ταυτόχρονα υπήρχε στη διάθεση των μελισσών το MegaBee® που είναι αντικατάστατο γύρης και δεν περιέχει φυσική γύρη. Κάθε 12 μέρες γινόταν η μέτρηση της ποσότητος τροφής και γύρης και των μελισσών. Παράλληλα δημιουργήθηκαν 10 μελίσσια με κυψέλες των 10 πλαισίων τα οποία είχαν αδελφές βασίλισσες και μεταφέρθηκαν τον μήνα Νοέμβριο ώστε να εξετασθεί η ικανότητα διαχείμασης μετρώντας γόνο, πληθυσμό, γύρη και την ποσότητα του μελιού. Την εποχή μέχρι τον Απρίλιο δεν υπήρχε ανθοφορία. Τα μελίσσια ισοφαρίστηκαν ώστε το κάθε ένα να περιέχει 3 πλαίσια με αποθηκευμένο μέλι, 3 πλαίσια με κηρήθρες άδειες αλλά κτισμένες και τα υπόλοιπα πλαίσια περιείχαν φύλλα κηρήθρας. Στις κυψέλες προστέθηκε τροφοδότης οροφής και τα μισά τροφοδοτήθηκαν με ισογλυκόζη και τα άλλα μισά με σιρόπι ζάχαρης, για 1 μήνα. Η προσπάθεια αυτή έγινε για να συγκριθεί η ισογλυκόζη και το σιρόπι ζάχαρης ως πηγή υδατανθράκων για το χειμώνα και την άνοιξη. Στα μελίσσια χορηγήθηκε επίσης υποκατάστατο γύρης το οποίο δημιουργήθηκε με φρέσκια γύρη που συλλέχθηκε από την περιοχή.

Ένα μήνα αργότερα το Δεκέμβρη αφαιρέθηκαν οι τροφοδότες από τις κυψέλες, το Φεβρουάριο ξεκίνησε πάλι η τροφοδότηση με υποκατάστατο γύρης και σιρόπι ζάχαρης και ισογλυκόζης. Έγινε καταγραφή του ανοιξιάτικου πληθυσμού, του γόνου και της αποθηκευμένης τροφής. 0 σφραγισμένος γόνος μετρήθηκε 7 φορές δηλαδή μία με την εγκατάσταση των κυψελών και μετά 2 φορές περίπου το μήνα για να εξασφαλισθεί η μέτρηση του σφραγισμένου γόνου.

 

Αποτελέσματα

Στο πρώτο πείραμα που τα μελίσσια ήταν εγκλωβισμένα σε ένα χώρο αυτά που τροφοδοτήθηκαν με σιρόπι ζάχαρης έκτισαν περισσότερες κηρήθρες (μέσος όρος 7,496 τετρ.. εκατοστά) (cm2) σε σχέση με αυτά που τροφοδοτήθηκαν με ισογλυκόζη (μέσος όρος 4,571 cm2). Ακόμη τα μελίσσια που τροφοδοτήθηκαν με σιρόπι είχαν περισσότερο μέσο βάρος 8,26 κιλά, ενώ αυτά που τροφοδοτήθηκαν με ισογλυκόζη μέσο βάρος 4,56 κιλά. Δεν υπήρχαν διαφορές στην παραγωγή γόνου και μετά από 6 κύκλους εκτροφής γόνου (126 μέρες) μέσα στον κλειστό χώρο που πετούσαν τα μελίσσια. Επειδή δεν υπήρχε γύρη ο πληθυσμός μειω-νόταν σταδιακά, τα μελίσσια κατέρρευσαν και τερματίστηκε αυτό το πείραμα. Παρ’ όλο που η βασίλισσα γεννούσε κανονικά δεν μπορούσε να ολοκληρωθεί η εκτροφή του γόνου. Στο δεύτερο πείραμα τα 10 μελίσσια τοποθετήθηκαν για ξεχειμώνιασμα. Την άνοιξη η παραγωγή γόνου στα μελίσσια που τροφοδοτήθηκαν με σιρόπι ζάχαρης είχαν επιφάνεια 3.045 τετραγωνικά εκατοστά ενώ σε αυτά που τροφοδοτήθηκαν με ισογλυκόζη 1.889 τετραγωνικά εκατοστά Επίσης, ο τελικός πληθυσμός στα μελίσσια με σιρόπι ζάχαρης κάλυπταν 10 πλαίσια, ενώ ο πληθυσμός με ισογλυκόζη κάλυπταν 7,5 πλαίσια.

 

Συμπεράσματα

Το σιρόπι ζάχαρης από καιρό έχει αναγνωριστεί στην αύξηση της ωοτοκίας της βασίλισσας και στην αύξηση της συλλογής γύρης (Barker 1971), και βέβαια με την αύξηση συλλογή γύρης παράγεται περισσότερος γόνος.

Η ισογλυκόζη έχει διαδοθεί ευρέως ως μελισσοτροφή λόγω της χαμηλότερης τιμής και εύκολου χειρισμού της γιατί συνήθως παραδίδεται σε δεξαμενές έτοιμη για τροφοδότηση. Η πιο κοινή μορφή χρήσης της ισογλυκόζης είναι η HFCS-55 δηλαδή 55%φρουκτόζη και 45% γλυκόζη, δεν κρυσταλλώνει εύκολα, έχει χαμηλό ρΗ, υψηλή οσμωτική πίεση και δεν ζυμώνεται (δεν ξινίζει).

Ως γνωστών η τροφοδότηση των μελισσιών γίνεται για πολλούς λόγους, όπως προετοιμασία για το χειμώνα, δυνάμωμα των μελισσιών (διεύρυνση γονοφωλιάς), περίοδο ξηρασίας και κατά τη διάρκεια Βασιλοτροφίας. Δεν ταΐζουμε τα μελίσσια όταν αυτά βρίσκονται σε ανθοφορίες και αποθηκεύουν μέλι.

Τα ευρήματα στην παρούσα μελέτη έδειξαν ότι και οι δύο τροφές ισογλυκόζη και σιρόπι ζάχαρης βοηθούν στην ανάπτυξη των μελισσιών και δεν προκάλεσαν τοξικότητα σε συνθήκες αγρού. Σε άλλες μελέτες που έγιναν βρέθηκε ότι όταν οι μέλισσες τροφοδοτήθηκαν με ισογλυκόζη και αποθηκεύτηκε ως μέλι περιείχε άλλους ολιγοσακχαρίτες (fructosyl-fructoses και fructosyl-glucoses) σε αυτούς τους ολιγοσακχαρίτες οφείλεται η μεγάλη θνησιμότητα μελισσών σε κλουβιά (Weiss, 2009). Οι δύο παραπάνω δισακχαρίτες (φρουκτόζη-φρουκτόζη και φρουκτόζη-γλυκόζη) έχουν μία περίεργη σύνδεση μεταξύ τους και δεν μπορεί η μέλισσα να μεταβολίσει γι’ αυτό γίνονται τοξικοί.

Άλλες έρευνες που δοκίμασαν διάφορες τροφές έδειξαν ότι οι μέλισσες έζησαν μεγαλύτερο διάστημα και έκτισαν περισσότερες κηρήθρες με το σιρόπι ζάχαρης σε σύγκριση με την ισογλυκόζη. (Barker and Lehner, 1978). Η ισογλυκόζη ενώ είναι αποδεκτή ως συμπληρωματική τροφή όμως η παραγωγή γόνου είναι στατιστικά μεγαλύτερη όταν τα μελίσσια τροφοδοτούνται με σιρόπι ζάχαρης. Δείγματα ισογλυκόζης που πάρθηκαν από επιχειρηματίες μελισσοκόμους που αποθηκεύουν την τροφή σε δεξαμενές στην ύπαιθρο βρέθηκε ότι περιέχουν υψηλά ποσοστά υδρομεθυλο φουρφουράλης (HMF), η οποία είναι τοξική για τις μέλισσες Ruiz-Matute et al„ 2010, Le Blanc et al, 2009]. Για τον παραπάνω λόγο θα πρέπει οι δεξαμενές ισογλυκόζης να αποθηκεύονται σε χώρους με ελεγχόμενη θερμοκρασία και να μην ανακατεύονται με παλιό, αχρησιμοποίητο σιρόπι ή με νερό.

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω οι μέλισσες παράγουν περισσότερο γόνο και ελκύονται περισσότερο στο σιρόπι ζάχαρης. Αυτό έχει μεγάλη σημασία για την προετοιμασία των μελισσιών για ξεχειμώνιασμα γιατί παράγονται μεγαλύτεροι πληθυσμοί με νέες εργάτριες που εξασφαλίζουν τη διαχείμαση τη γρήγορη ανοιξιάτικη ανάπτυξη. Οι πληροφορίες που αναγράφονται στις συσκευασίες των μελισσοτρόφων που κυκλοφορούν στο εμπόριο θα πρέπει να είναι οι σωστές για να μην παραπλανούν τους μελισσοκόμους, όταν για παράδειγμα αναγράφεται η λέξη βανίλια πρέπει να είναι φτιαγμένη από 100% ζάχαρη (σουκρόζη) και όχι να έχει μεγάλο ποσοστό ισογλυκόζης. Εάν προστίθεται ισογλυκόζη ή ιμβερτοποιημένο σιρόπι πρέπει αυτά να αναγράφονται. Τέλος, οι ελεγκτικές αρχές να παίρνουν δείγματα από την αγορά να εξετάζονται στα εργαστήρια και να τιμωρούνται οι παραβάτες. Η μελισσοκομία επιχορηγείται με πολλά χρήματα και μπορεί να διαθέτει ένα μικρό ποσό ώστε να προστατευθεί ο τίμιος παρασκευαστής και να εκλείψει ο αθέμιτος ανταγωνισμός. Το τελικό αποτέλεσμα θα είναι η προστασία του μελισσοκόμου και του καταναλωτή.

Πηγή : Μελισσοκομική Επιθεώρηση